“Një nismë për të shpëtuar gjyshen time nga fyerjet dhe gënjeshtrat në internet”. Kështu e ka shpjeguar Lea Ypi, për gazetën franceze Liberation, motivimin për të shkruar romanin e saj të dytë të sapo botuar në Francë. I pari (Të lirë, 2022) rrëfente përditshmërinë e Shqipërisë komuniste, parë nga këndvështrimi i një fëmije që po rritej, teksa regjimi po i afrohej fundit e deri në rënien e tij të plotë në vitin 1991.
E lindur në vitin 1979, profesoreshë e teorisë politike në London School of Economics, Lea Ypi pa se në rrjetet sociale po qarkullonte një fotografi të gjyshërve të saj, shkrepur në vitin e largët 1941: çifti pozonte i ulur në shezlongë, në një stacion luksoz skish, në Cortina d’Ampezzo, ku u zhvilluan Lojërat Olimpike Dimërore. Në rrjet shpërthyen fyerjet. “Insinuatat se gjyshja e saj mund të kish bashkëpunuar me komunistët, me fashistët, apo me të dyja regjimet së bashku më tronditën!”
Autores iu duk sikur asaj po i bëhej një lloj gjyqi moral virtual. Gjyshja e saj, e lindur në Greqi në vitin 1918 dhe e vdekur në Shqipëri në vitin 2006, kishte qenë një figurë e përfshirë në historinë e trazuar të fundit të Perandorisë Osmane dhe të Europës Lindore.
Poliglote, Lea Ypi mësoi frëngjisht falë kësaj gjysheje të apasionuar pas Iluminizmit, që ajo e admironte. Tek ajo mbesa shihte të mishëruara dinjitetin dhe besnikërinë. “Të poshtëruar” është rrëfimi në vetë të parë i një hetimi të kryer në disa qendra arkivash për të gjetur të vërtetën. Siç thotë ajo: “Për të shpëtuar gjyshen time nga trollet”, Lea Ypi iu rikthye historisë familjare për të kuptuar kompleksitetin e saj.
Intervistë me gazetaren Virginie Bloch-Laine, perkthyer me shkurtime nga T.Çela, Lapsi.al
Pse “Të poshtëruar” cilësohet roman?
Sepse letërsia na ofron mjete që filozofia dhe historia e kanë të pamundura të na i japin. Filozofia dhe historia mbartin ide abstrakte ndërsa letërsia na lejon të riprodhojmë efektet e tyre në biseda, në psikologji, në marrëdhënie. Forma romaneske na lejon të shohim kompromiset që bëjmë në jetën e përditshme përballë idealeve të lirisë dhe dinjitetit që shpesh i artikulojmë në mënyrë abstrakte. Ndërsa libri im “Të poshtëruar” ia ka të dyja të ndërthurura: një koncept filozofik që mishërohet në një një subjekt të caktuar.
Unë shkova drejt filozofisë duke lexuar romanet me ide të Dostojevskit, Vasili Grossmanit, “Lufta dhe Paqja”, apo Vdekja e Ivan Iliçit, të Tolstoit. Edhe Thomas Mann i përket kësaj tradite të letërsisë së ideve.
Romanet me ide a nuk rrezikojnë të bien në dogmatizëm?
Po është e vështirë të ndërthuren teoria dhe praktika; duhet shmangur romani propagandistik, ku autori tashmë e di çfarë mendon dhe synon të bindë lexuesin. Duke ju folur për këtë, po mendoj ndërkohë për romanet e Sartirit, të cilit nga ana tjetër ia admiroj filozofinë. Një tekst filozofi fillon gjithmonë gjithmonë me mbrojtjen e një bindjeje, ndërsa në një roman dëgjohet polifonia e zërave.
Letërsia është mbretëria e dyshimit. Në këtë kuptim, ajo ka një potencial demokratik që filozofisë i mungon. Si romanciere një nga kënqaësitë më të mëdhaja që kam është ajo për të përshkruar personazhe që nuk i dua, por tek të cilët duhet gjithësesi të besoj. Tek “Të poshtëruar” ka një të tillë, Gustavi. Ai është një gjerman që përfaqëson ekstremin e djathtë të viteve ’30. Eshtë dikush me të cilin unë nuk ndaj të njëjtat bindje politike, por që gjithësesi përpiqem ta kuptoj. Unë them gjithnjë se letërsia është përfytyrimi i një demokracie që funksionion, sepse demokracia është mbretëria e mormarrveshjeve, e mosmarrëveshjeve që përpiqemi të kuptojmë. Kur mundohemi t bëjmë këtë në në romn, nuk kemi pse të mos e provomë edhe në nivelin e një shoqërie.
A ka në Shqipëri invetigime të tjera familjare si ky i librit tuaj?
Jo, sepse arkivat janë hapur vonë në Shqipëri. Ato sapo kanë filluar të zbulohen dhe mendimet mbi këtë çështje janë të polarizuara. Duke konsultuar arkivat, bëhet një gjueti emrash; por unë mendoj se emrat e përveçëm nuk na ndihmojnë të kuptojmë fenomenet historike apo politike, as padrejtësitë strukturore të kryera me bashkëfajësinë e njerëzve të zakonshëm. Duhet të kuptojmë çfarë ka ndodhur, më shumë sesa të rendisim shtypësit.
Pse hapja e këtyre dosjeve ka qenë më e ngadaltë në Shqipëri?
Pa e verifikuar këtë hipotezë në mënyrë akademike, mendoj se kjo ngadalësi lidhet me mënyrën se si vendi ynë e përjetoi rënien e komunizmit. Atje ku lëvizjet kanë qenë më demokratike, hapja e arkivave ka qenë më pak e manipuluar dhe më pak e manipulueshme. Në Shqipëri, fundi i komunizmit nisi nga një nismë e vetë Partisë Komuniste. Nuk pati lëvizje disidente nga poshtë, si Solidarnosi në Poloni apo ajo që u grupua rreth Václav Havel-it në ish-Çekosllovaki. Lëvizjet masive ishin më të dobëta në Shqipëri, kishte më pak transparencë, më pak të vërtetë në tranzicionin që u bë nga lart-poshtë. Personat që mund të hapnin dosjet ishin pikërisht ata që ishin të përfshirë në këto dosje.
Pse nuk pati në Shqipëri lëvizje që ju i quani “disidentë nga poshtë”?
Sepse komunizmi shqiptar ishte veçanërisht represiv, Shqipëria nuk bënte pjesë në Paktin e Varshavës, ishte shumë e izoluar, kritikonte imperializmin amerikan si dhe komunizmin sovjetik. Shqipëria u prish me Bashkimin Sovjetik pas vdekjes së Stalinit dhe u bë aleate me Kinën, pastaj u prish edhe me Kinën, kur ajo u hap ndaj ekonomisë së tregut. Shqipëria i refuzonte të gjitha modelet e tjera përveç të vetit. Ishte një model komunist sui generis, një komunizëm që jetonte në paranojë.
Ju shkruani në librin “Të poshtëruar” se kërkoni të vërtetën ndërkohë që jeni një intelektuale e angazhuar politikisht. A duhet të lexohet letërsia e lirë nga politika? Poezia për shembull?
Gjithmonë kam i kam dashur dhe lexuar Aragonin, Prévertin, Nerudën, dhe gjithmonë kam kërkuar politikën në vepra që nuk janë shprehimisht politike. Qëllimi i autorit për mua nuk është shumë i rëndësishëm. Ajo që ka rëndësi është dialogu mes autorit dhe lexuesit, dhe ky dialog është gjithmonë politik kur bëhet fjalë për letërsi të mirë. Një vepër e zhveshur nga politika, që pretendon të jetë e tillë, tregon gjithashtu diçka për gjendjen e shoqërisë.
Si reagoi familja juaj duke lexuar “Të poshtëruar”?
Vetëm nëna ime, që jeton ende në Shqipëri, e lexoi dhe e pëlqeu, më shumë se romanin tim të mëparshëm, në të cilin ajo ishte frymëzimi. Ajo ka frikë të përfshihet në atë që shkruhet në tekst. Pjesa mbi Luftën e Dytë Botërore i interesoi. Kjo periudhë është pak e njohur për shqiptarët, sepse në Shqipëri historiografia ka mbetur për një kohë të gjatë e shënjuar nga diskursi komunist. Ajo që kishte ndodhur diku tjetër në Evropë mbeti në hije, arsyet e ardhjes në pushtet të komunistëve nuk u hetuan. Thuhej: “Komunistët janë heronj sepse luftuan me guxim kundër fashistëve.” Unë përpiqem t’i jap një vend historisë evropiane dhe këndvështrimeve të tjera përveç atij shqiptar, si dhe reagimit tim personal përballë këtyre dokumenteve.
Fakti që je rritur në Shqipërinë komuniste a të bën më të vëmendshëm ndaj koncepteve që fshihen pas fjalimeve?
Po. Kujdesi ndaj mënyrës si përdoret liria është thelbësor për qeniet njerëzore dhe për lirinë tonë morale. Institucionet politike, qoftë komunizmi apo kapitalizmi, përpiqen të manipulojnë individin dhe lirinë e tij përmes propagandës. Kapitalizmi, ndryshe nga komunizmi thotë se ofron liri. Por liria nuk mund të reduktohet vetëm në hapësirën që lejojnë institucionet.
Por a është vëmendja që tregojmë ndaj lirisë sonë nuk është gjithmonë e qëndrueshme?
Padyshim. Ortodoksia morale është një ideal që përplaset me pasionet dhe marrëdhëniet tona. Në jetë na ndodh që të bëjmë zgjedhje që ndonjëherë kanë pasoja tragjike. Tek “Të poshtëruar”, gjyshja ime vendose para zgjedhjes mes Gjermanisë naziste dhe Shqipërisë. Zgjodhi Shqipërinë – një qëndrim moral. Por burri i saj u burgos në vitin 1946, i akuzuar për bashkëpunim me shërbimet sekrete britanike. Qëndrimet morale kanë kufij. Letërsia është shumë e rëndësishme për të vënë në pikëpyetje pasojat e çdo pozicioni.
Ju jeni e angazhuar në të majtë dhe keni zgjedhur të jetoni në Londër, ku pabarazitë sociale janë të theksuara. A u formësua ndjeshmëria juaj politike në Oksford, si studente?
Kisha bindje politike që në Shqipëri, por u zhgënjeva kur zbulova në Mbretërinë e Bashkuar një lagje ku jetonin njerëzit më të pasur dhe, përballë saj, një tjetër shumë e varfër – diçka që nuk e kisha parë as në Shqipëri. Kur vjen nga Shqipëria në Europë, mendon se po zbulon parajsën kapitaliste, ndërsa gjen grupe sociale shumë të ndryshme që bashkëjetojnë.
Si reagojnë studentët tuaj ndaj teorisë suaj politike?
Në London School of Economics kam studentë të të gjitha kombësive. Ata vijnë nga të gjitha kontinentet. Kjo më detyron të marr parasysh dallimet në interpretimin e ideve politike sipas historive të tyre. Është sfidë të shpjegosh filozofinë e Iluminizmit apo marksizmin për studentë kinezë apo rumunë që ndajnë të njëjtën klasë.
Kur fotografia e gjyshes suaj qarkulloi në rrjete sociale, dikush u kujtua se Leman Ypi vinte nga “familja e filozofes Lea Ypi”. A është i njohur emri juaj në Shqipëri?
Po, para së gjithash për shkak të stërgjyshit tim, i cili ka qenë kryeministër dhe u akuzua nga komunistët si bashkëpunëtor i pushtuesve nazistë. Ai ishte fashist, në fakt. Djali i tij, gjyshi im, ishte socialist. Unë jam e majtë. Në Shqipëri, disa mendojnë se bindjet politike “trashëgohen”. Ekziston ende një mënyrë feudale për ta menduar identitetin. Mendimet politike nuk qarkullojnë me gjakun.
©Lapsi.al
The post Lea Ypi në Liberation mbi diktaturën komunizmin dhe iluzionin e lirisë në kapitalizëm appeared first on Lapsi.al.
