Nazistët e fundit në Groenlandë u kapën në tetor të vitit 1944, kur ushtarët amerikanë bastisën një stacion të fshehtë meteorologjik gjerman në bregun e shkretë perëndimor të ishullit dhe morën dhjetëra robër. Brenda një viti, Gjermania do të mposhtej dhe Lufta e Dytë Botërore do të përfundonte.
Por 80 vjet tensioni por edhe bashkëpunimi mes Danimarkës dhe Shteteve të Bashkuara për Groenlandën sapo kishin filluar, duke kulmuar sot me fiksimin aktual të Presidentit Trump për ta marrë ishullin arktik.
Ndërsa historia nis me Luftën e Dytë Botërore, ajo u formësua nga Lufta e Ftohtë që pasoi, kur Shtetet e Bashkuara e shndërruan Groenlandën e shkretë në një aset të madh ushtarak, duke e mbushur me baza ajrore, radarë gjigantë dhe madje një kompleks bunkerësh nëntokësorë të papërfunduar, i menduar për të strehuar raketa bërthamore.
E gjithë kjo u bë e mundur falë një marrëveshjeje me Danimarkën që i jepte SHBA-së pothuajse liri të pakufizuar ushtarake në ishull, një marrëveshje që është ende në fuqi sot.
“E kemi bërë më parë, mund ta bëjmë sërish,” tha Daniel Fried, ish-zyrtar i lartë i Departamentit të Shtetit që merrej me çështjet sovjetike në vitet ’80.
Nëse Trump e kupton këtë histori mbetet mister, ndërsa liderët europianë përpiqen ta bindin të heqë dorë nga këmbëngulja për ta zotëruar ishullin. Trump tha të mërkurën se ishte arritur një “kornizë” marrëveshjeje, por detajet mbetën të paqarta.
Në një epokë para fuqisë ajrore ushtarake, madje para se Trump të lindte, planifikuesit ushtarakë amerikanë i kushtonin pak vëmendje Groenlandës. Por kur Gjermania pushtoi Danimarkën në vitin 1940, ata kuptuan se ishulli, atëherë koloni daneze e banuar pak, kryesisht nga inuitë, ishte i pambrojtur ndaj kontrollit nazist.
Me pista ajrore rrezikshëm afër bregut lindor të Amerikës, rezerva të rëndësishme mineralesh dhe një pozicion ideal për të ndjekur motin që përcaktonte kushtet e betejave në Europë, mbrojtja e Groenlandës u konsiderua thelbësore për SHBA-në. Kjo ide do të vazhdonte për dekada, do të zbehej për pak kohë pas Luftës së Ftohtë dhe do të rikthehej me forcë në epokën e Trump.
Mbreti i Danimarkës e kishte mirëpritur forcën amerikane dhe kishte miratuar një marrëveshje me shkrim që u jepte liri të gjerë ushtarake në ishull, për sa kohë që ekzistonte kërcënimi, pa hequr dorë nga sovraniteti danez. Por me Gjermaninë të mposhtur dhe luftën të mbaruar, vendi i tij ishte gati t’u thoshte lamtumirë amerikanëve. “Opinioni publik danez priste rikthimin e kontrollit të plotë mbi Groenlandën,” shpjegonte një studim i Institutit Danez të Çështjeve Publike.
Uashingtoni kishte ide të tjera. Shfaqja e bombarduesve me rreze të gjatë veprimi krijoi një ndjenjë të re dobësie, pikërisht kur Bashkimi Sovjetik po shfaqej si kërcënimi i ri për SHBA-në. Groenlanda ndodhej rastësisht në rrugën më të drejtpërdrejtë ajrore nga Rusia drejt lindjes së Shteteve të Bashkuara.
“800 mijë miljet katrorë të Groenlandës e bëjnë atë ishullin më të madh në botë dhe një aeroplanmbajtëse të palëvizshme,” shkruante revista Time në janar 1947. Ajo “do të ishte e paçmueshme, qoftë në një luftë konvencionale apo ‘me buton’, si një bazë radarësh i avancuar” dhe një pozicion i mirë për baza të ardhshme raketash.”
Amerikanët nuk kishin asnjë qëllim të largoheshin.
Lajmi i keq u dha në dhjetor 1946 nga sekretari amerikan i shtetit, James F. Byrnes. Gjatë një takimi në hotelin Waldorf Astoria në Nju Jork, Byrnes i shpjegoi homologut danez, Gustav Rasmussen, se Groenlanda ishte bërë “jetike për mbrojtjen e Shteteve të Bashkuara”.
Anëtarë të udhëheqësve ushtarakë dhe të politikës së jashtme të Presidentit Harry S. Truman në Shtëpinë e Bardhë në vitin 1946, përfshirë Sekretarin e Shtetit James F. Byrne, i dyti nga e djathta.
Ndërsa prania ushtarake amerikane mund të zgjatej, tha Byrnes, ai kishte një ide më të mirë: Danimarka thjesht duhet t’ia shiste Groenlandën Amerikës.
Ideja “duket se e tronditi” Rasmussenin, i cili parashikoi saktë se qeveria e tij do ta refuzonte, sipas një memorandumi tjetër të Departamentit të Shtetit. Por ndryshe nga shpërthimi aktual, çështja u trajtua “në heshtje” nga të dyja palët, vëren Heather Conley, studiuese e lartë në American Enterprise Institute e specializuar për Arktikun.
Administrata Truman nuk këmbënguli, pjesërisht nga frika se Moska do të pretendonte se SHBA kishte vjedhur territor nga një aleat europian. Ndërsa kërcënimi sovjetik bëhej më i prekshëm në Europë, Danimarka u bë më e gatshme të lejonte trupat amerikane të qëndronin në Groenlandë.
Në vitin 1951, Shtetet e Bashkuara dhe Danimarka arritën një marrëveshje që “bashkonte përpjekjet e tyre për mbrojtjen kolektive” nën ombrellën e NATO-s së sapokrijuar. Ndërsa theksonte sovranitetin e vazhdueshëm të Danimarkës mbi ishullin, marrëveshja i jepte SHBA-së liri të gjerë për të “ndërtuar, instaluar, mirëmbajtur dhe operuar objekte dhe pajisje” dhe për të “stacionuar dhe strehuar personel”, si dhe të drejta të tjera që lidhen me aktivitetin ushtarak. Kjo përfshinte thellimin e porteve dhe madje edhe mbajtjen e shërbimeve postare.
Marrëveshja nuk kishte datë skadence dhe Danimarka nuk ka pretenduar kurrë një të tillë.
Një nga kufizimet e pakta ishte përcaktimi i zonave specifike të “mbrojtjes” brenda të cilave SHBA mund të vepronte.
Me marrëveshjen në xhep dhe të alarmuar rishtazi nga ofensiva komuniste e mbështetur nga sovjetikët në Kore, ushtria amerikane u vu menjëherë në punë. Në një projekt sekret të tipit “urgjent”, inxhinierët ushtarakë, duke punuar pa ndërprerje nën dritën 24-orëshe të diellit arktik, ndërtuan një bazë ajrore madhore në Thule, në veriperëndim të Groenlandës. Me mijëra personel amerikan të stacionuar aty, pista 3 kilometra e gjatë do të shërbente si pikë nisjeje për bombardues strategjikë dhe avionë spiunazhi.
Më shumë se një duzinë baza ushtarake, stacione radarësh dhe monitorimi meteorologjik u hapën më pas në të gjithë ishullin. Në Thule u ngrit një kullë 378 metra e lartë për transmetime me valë të gjata drejt Kanadasë lindore. Në vitin 1959, Shtetet e Bashkuara nisën Projektin “Ice Worm”, një tjetër nismë sekrete që parashikonte një kompleks gjigant bunkerësh dhjetëra metra nën tokë, për të strehuar raketa bërthamore që mund t’i mbijetonin një goditjeje të parë sovjetike. (Projekti u shpall i pazbatueshëm dhe u braktis pas disa vitesh.)
Ndërsa teknologjia e raketave përmirësohej, SHBA krijoi sisteme të tjera për paralajmërim të hershëm ndaj një sulmi sovjetik. Edhe pse konsideroheshin të paçmueshme, këto sisteme nuk ishin aspak të pagabueshme: në tetor 1960, një radar amerikan sinjalizoi me siguri pothuajse absolute një nisje masive raketash sovjetike. Në realitet, sistemi kishte kapur hënën që po ngrihej mbi Norvegji.
Danimarka nuk kundërshtoi fort, e kënaqur që sovraniteti i saj mbi Groenlandën mbetej i paprekur. Për ta theksuar këtë, një flamur danez valëvitej krah për krah me atë amerikan në Thule.
Ndërtimi i Bazës Ajrore Thule.
Marrëveshja u vu në provë në janar 1968, kur një bombardues amerikan B-52 që mbante katër bomba hidrogjeni u rrëzua teksa përpiqej të bënte një ulje emergjente në Thule. Avioni ishte pjesë e programit “airborne alert” të Komandës Strategjike Ajrore, që mbante disa bombardues bërthamorë në ajër 24 orë në ditë.
Bombat u shkatërruan në momentin e përplasjes, por lanë gjurmë radioaktive edhe pas një pastrimi të mundimshëm. Disa politikanë danezë shprehën indinjatë që SHBA kishte sjellë armë bërthamore në ishull, megjithëse zyrtarët amerikanë këmbëngulën se këto armë mbuloheshin në mënyrë implicite nga marrëveshja e vitit 1951.
Në kulmin e pranisë ushtarake amerikane në Groenlandë gjatë Luftës së Ftohtë, rreth 10 mijë personel amerikan ishte i stacionuar në ishull. Por pas kolapsit të Bashkimit Sovjetik në vitin 1991, kostoja e një pranie kaq të madhe në një ishull arktik nuk kishte më kuptim.
Shumica e instalimeve amerikane u mbyllën gjatë dekadës pasuese, me aktivitetin që u përqendrua në Thule, emri i së cilës u ndryshua në vitin 2023 në Pituffik, si njohje e një vendbanimi të mëparshëm inuit në atë zonë. Sot, ajo është një bazë e Forcës Hapësinore të SHBA-së, me rreth 150 persona që menaxhojnë radarët e paralajmërimit të hershëm dhe komunikimet satelitore.
Një anije amerikane që patrullon në Groenlandë, vitet ’50-të.
Trump argumenton se Groenlanda është sërish jetike për sigurinë amerikane, dhe shumë ekspertë të sigurisë kombëtare pajtohen. Ata përmendin konkurrencën në rritje në Arktik me Rusinë dhe Kinën për burimet natyrore dhe rrugët detare, ndërsa akulli që shkrihet po e transformon rajonin. Trump thotë gjithashtu se Groenlanda është kyçe për sistemin ambicioz të mbrojtjes nga raketat, “Golden Dome”, që shpreson të ndërtojë në vitet e ardhshme.
Por Trump nuk ka shpjeguar kurrë qartë pse duhet ta kontrollojë Groenlandën për t’i shërbyer këtyre nevojave.
Heather Conley nga American Enterprise Institute tha se një zgjidhje, nëse do të kishte një të tillë, mund të pasqyronte ngjarjet e fillimit të Luftës së Ftohtë. Pasi iu mohua pronësia e ishullit, Trump duket se po mendon për një prani të zgjeruar ushtarake amerikane në Groenlandë, si pjesë e një misioni të ri të NATO-s për mbrojtjen e ishullit. “Kjo është qasja e duhur,” tha ajo.
Edhe Daniel Fried u pajtua, por tha se do të kishte preferuar që procesi të zhvillohej në heshtje, siç ndodhi gati një shekull më parë.
“Trump mund ta kishte arritur këtë pa gjithë këtë dramë,” tha ai.
The New York Times, përgatiti në shqip ©LAPSI.AL
The post Nazistët, sovjetikët dhe Trump: Fiksimi i Amerikës me Groenlandën appeared first on Lapsi.al.
